Eenentwintigste zondag door het jaar

uister, luister aandachtig, kijk’ — die oproep klinkt nadrukkelijk in de lezing van vandaag uit het Jesaja-boek. Luisteren, aandachtig luisteren, goed kijken is sowieso een kenmerk van wat we hier op zondagmorgen doen. Samen oefenen wij het luisteren en kijken. Want er wordt van alles om ons heen beweerd, schaamteloos verkondigd. Aan de lopende band krijgen wij dwingend het ene na het andere beeld voorgeschoteld. Maar gelukkig zijn er plekken waar we uit die continue en massale stroom aan brutale woorden en beelden even kunnen wegstappen. Waar we afstand kunnen nemen, waar we leren beter te kijken en te luisteren, waar we een spa dieper kunnen steken. Vakantie kan die ruimte geven, of de Zomergasten met Janine Abbring. Maar ook bibliotheek en museum, filmhuis en theater of een lezen van een goed boek scheppen de mogelijkheid om dieper door te stoten en te gaan zien wat we eerder nog niet zagen en ons gehoor te scherpen. Ook de kerk is zo’n kostbare vrijplaats — waar we niet willen horen en zien wat al te gemakkelijk voor de hand ligt: heilige eredienst waar onze denkbeelden worden weersproken en onze mening onder kritiek wordt gesteld. Tot onze bevrijding, tot onze troost.

Uit de Jesaja-lezing valt op te maken wat ooit mensen dagelijks om zich heen zagen: puinhopen. De Jesaja-woorden hebben het over een wereld die uit elkaar valt. En dat mensen ordinair ‘als muggen’ sterven. Tweeëneenhalf duizend jaar geleden wordt het zo opgeschreven en verbijsterend genoeg is het nog steeds hetzelfde. Een uitzichtsloze puinhoop is de wereld waarin wij leven. En toch wordt in de Jesaja-tekst gezongen van woestenij die tot een tuin wordt, tot een plek vol blijdschap, waar liederen klinken, muziek. Omdat de Jesaja-woorden van hoge poëtische en visionaire allure zijn, kunnen we dit moois niet wegzetten als goedkope troost, als gemakkelijke praat. Wat we lezen is uitermate krachtig. Ja, want wel zijn er alle eeuwen door steeds weer de puinhopen geweest, het kapotgaan van de dingen en het sterven van mensen, maar let op: het protest is desondanks nooit weg gewest, de poëzie is steeds gebleven, muziek en liederen zijn nooit verstomd. De hoop laat zich niet begraven in een verloren paradijs. Het is alsof voor ons uit ligt te wachten wat we meenden kwijt te zijn, wat ons uit handen is geslagen. Jeruzalem in puin, ik trek naar je op als was je een stad van belofte.

    Maar de hoop die via schilderingen en muziek, via gedichten en in profetische teksten als die van het Jesaja-boek in ons wakker wordt geroepen, mag niet gaan zweven. Ware hoop hecht zich aan concrete mensen, die in hun tijd ondanks de puinhopen en tegen weerstand in moedig hun weg zijn gegaan. We hebben menselijke voorbeelden nodig. We zijn nergens zonder Tommy Wieringa, paus Leo, Navalny, Etty Hillesum, Albert Schweizer, kerkvader Augustinus, noem maar op. In de Jesaja-tekst wordt onze aandacht getrokken naar Abraham en Sara. Abraham en Sara worden opgevoerd als oergestalten van de hoop. In Abraham en Sara is het verhaal van de hoop begonnen. In een landschap van puinhopen, in een wereld die uiteenvalt, toen al, zijn zij op weg gegaan. Ze hebben niet meewarig omgezien maar, met pijn en moeite vaak, vooruitgekeken. Abraham, een rots. Sara, een bron.

    Abraham: hij wordt niet als een pompeus standbeeld neergezet. Maar als een ruwe rots, als materiaal, waaruit bescheiden gestalten van hoop kunnen worden gehouwen. Wij zijn uit Abraham gehouwen, uit die rots. Maar je kunt het ook zo lezen dat wijzelf aan het houwen slaan. Abraham is dan het werkmateriaal waarmee wij ons eigen leven vormgeven. Waarmee ons leven de vorm van de hoop kan krijgen.

    Sara, diepe groeve, brondiepte, waaruit wij gedolven zijn. Sara als bronwel waaruit wij nieuw tevoorschijn komen.

    Abraham en Sara zijn zo hoopvol,  zijn zo’n blijvende inspiratie omdat ze geen flitsende succesfiguren zijn. Abraham was weliswaar vermogend, maar in rijkdom op zich, weet de heilige Schrift, zit geen toekomst. In elk geval, niet het vele tekent Abraham. In de Jesaja-tekst heet dat hij alleen is. Niet heel veel, maar één was hij. In zijn eenzaamheid werd hij geroepen. Als eenzame rotsklomp. Dat hij als eenzame op dat roepen antwoord gaf, dat opende voor velen de weg naar voren. Hij werd materiaal waar de eeuwen door mensen van hoop uit gehouwen konden worden.

    En Sara: ze léék een bron zonder water. Kinderen kon ze aanvankelijk niet krijgen. En toch werd ze in haar zogenaamde onvermogen bron waaruit velen konden worden geboren, waaruit hoopvol leven werd geboren juist waar het onmogelijk leek.

Volgens de Jesaja-woorden is dat onverwacht hoopvolle

 mogelijk geworden en is het steeds weer mogelijk vanwege Gods ‘gerechtigheid’. Maar wat is gerechtigheid, of rechtvaardigheid, nou precies? God is barmhartig, maar ook rechtvaardig, zegt de Heidelbergse Catechismus^[1]. ‘Maar ook rechtvaardig.’ In bijbelse zin betekent dat: God is barmhartig, Hij is vol troost, maar: dat Hij maakt dat dan ook wel concreet! Zoals wij vroom en vrijblijvend kunnen zeggend: God is liefde. Ja maar ook rechtvaardig! — dat wil zeggen, het zoekt zich een plek op de grond, in de dagelijkse werkelijkheid. Zijn troost, zijn barmhartigheid, zijn liefde is erop uit structuur te krijgen, een herkenbare ordening. Zijn gerechtigheid betekent een herschikking van de dingen. In het Valkhof Museum is een filmpje te zien met de dwaze moeders op het Plaza de Mayo in Buenos Aires. Het filmpje greep me weer hevig aan. Over het Argentinië van de dictatuur in de jaren zeventig. Dwaze moeders roepen om opheldering over het lot van vermiste echtgenoten, zonen en dochters, studerende kleinkinderen. Een schreeuw van die moeders om gerechtigheid: om een ander soort bestel dan dat van de goden.  Over de goden hebben wij gezongen in de psalm: ‘Ja, in de tegenwoordigheid / der goden wijd ik U mijn beden.’ Die goden tegen wie wij in zingen, ze zijn er steeds weer, we kunnen ze zo aanwijzen. Het zijn in elke tijd opnieuw degenen die zich, doorgaans superrijk, almachtig wanen en deze wereld menen naar hun hand te kunnen zetten. Het zijn degenen die zich boven de rest van de mensheid verheffen. Wee je gebeente als er aan hun status wordt geknaagd, als hun vermogen iets meer dreigt te worden belast. Goden. En tegen hen in zingen wij van ’s Heren wegen: de Eeuwige blijkt een hevige afkeer te hebben van die eigenwaan. Maar slaat op hen het oog die nederig knielen.

    Wat zie je daarvan, dat er een gerechtigheid van God zou bestaan die zich tegen de goden in deze wereld doorzet — ten behoeve van wie te lijden hebben, ten behoeve van al diegenen die het door een hoogmoedige elite moeilijk wordt gemaakt?

    Daar zie je dus niets van, van die gerechtigheid van God. Van een God die in onze wereld tussenbeide komt en de dingen herordent in het Midden-Oosten, tussen Rusland en Oekraïne, of in Soedan. Of moeten we zeggen: ‘Luister, luister aandachtig, kijk!’ Want ondanks de puinhopen, ondanks de koude starheid van de goden, blijft toch alsmaar de roep om gerechtigheid klinken, blijven de schilderingen van een wereld als een tuin, blijven de poëzie en de muziek, blijven vanuit hun geloof mensen zich inzetten voor de schepping en voor medemensen in de ellende. Gods gerechtigheid is blijkbaar zichtbaar in al die kwetsbare pogingen die getuigen van verzet tegen de vernieling van wat werkelijk van waarde is. Gods gerechtigheid komen we op het spoor via fragiele getuigen van de hoop, gehouwen uit de rots die Abraham heet, uit de bron, die Sara is.

Gods gerechtigheid herordent de dingen. Geeft een concrete vorm aan zijn liefde en barmhartigheid. Gods bewogenheid wil een plek krijgen in de alledaagse praktijk.

    Die alledaagse praktijk wordt ook letterlijk genoemd in de woorden van Jezus. Jezus citeert een psalm als hij zegt dat wij beoordeeld zullen worden ‘naar onze daden’.^[2] ‘Naar onze praktijk’, staat er letterlijk. Wij zullen beoordeeld worden naar onze praktijk — waarmee hij toch niet zal bedoelen dat wij het dagelijks allemaal perfect moeten doen. Maar wel dat wie hem na willen volgen de welgemeende intentie hebben om die navolging in de praktijk in te brengen. Als wij iets met Jezus hebben, zal dat in het alledaags leven teruggevonden moeten worden — hoe aanvechtbaar en onhandig en soms helemaal verkeerd we die vertaalslag vaak ook maken.

Gods gerechtigheid betekent dat er bij onszelf het nodige wordt herschikt. Dat er wordt ingegrepen in de structuur van ons leven, in de richting waarin wij plegen te denken en te doen. Wij moeten terug naar de eenvoud van Abraham, naar de bron van niks die Sara om te beginnen is. Wij mogen weg van het denken in termen van meer en meer. Alsof het leven bestaat uit winnen, liefst de hele wereld winnen. Alsof onze ziel zit in de schijn, de buitenkant, de façade, het masker dat we dragen, het bezit waarmee we kunnen pronken. ‘Wie zijn leven wil redden, zal het verliezen.’ Letterlijk en diepzinniger staat er: ‘Wie zijn ziel wil redden, zal haar verliezen.’ Je wilt je ziel redden. Je ziel, dat is meer dan je leven, meer dan je vege lijf, het is wie je ten diepste bent. Je ziel red je niet door je ego op te pompen. Mannen redden hun ziel niet door met een nieuwe stoerheid mannelijk te zijn. Alsof je iets wezenlijks opgeeft als je je niet beweegt in de manosfeer. Al het opgepimpte, alle bluf, alle opschepperige grootheid — het heeft niets met jezelf te maken. Als je mij wilt volgen, zegt Jezus, moet je dat zogenaamde zelf verloochenen. Wegens mij ga je opgeven dat je ziel in die buitenkant zit. En als je dat opgeeft, als je de lagen waarmee je je veilig hebt omkleed laat afpellen — dan vínd je je ziel. Tegenover je ziel proberen te redden, tegenover steeds weer willen winnen, staat: je ziel vinden. Je ziel is niet wat je maakt, maar wat je vindt. Wat echt van waarde is laat zich alleen maar vinden. Het laat zich vinden als je loslaat. Als je wat jou is aangepraat, loslaat. Als je je eigen dikdoenerij loslaat…

… in de dagelijkse praktijk van het leven. In de dagelijkse oefenschool van het leven. In het evangelie is Petrus er het onmiskenbare voorbeeld van dat je de plank flink mis kunt slaan. Nog maar even tevoren in het evangelie heeft Jezus Petrus een rots genoemd. Rots notabene waarop heel de kerk gebouwd is. En vandaag blijkt diezelfde Petrus een struikelblok, een satan, iemand die voor de weg van Jezus een obstakel is. Petrus moet nog leren zijn wie hij ten diepste is. Het hoeft niet meteen perfect. Met vallen en opstaan leren we af en leren we bij. Geven we prijs en vinden we. Vinden we onze ziel: wie we werkelijk zijn, mensen gemaakt uit het materiaal van Abraham, hoopvolle mensen. Die weten te putten uit een bron, de schamele bron van Sara. Schamel, want hij valt eigenlijk totaal niet op, je kijkt er zomaar overheen. Daarom: luister, luister aandachtig, kijk! Gods gerechtigheid, zijn herschikking van de wereld, de omvorming die hij voor ons in petto heeft — opeens, vroeg of laat, manifesteert het zich, wordt het ons duidelijk, vandaag of morgen gaan we het herkennen. Dat Gods gerechtigheid bijvoorbeeld evident aan het werk is in Gaza, in het werk van Artsen zonder Grenzen. Maar ook overal in heel gewone mensen die iets anders op hun netvlies hebben dan alleen maar eigen voordeel. Gods gerechtigheid herkennen we in de vreemde vreugde die over ons komt zodra we ons gewonnen geven aan een roepen dat ons van de greep van de goden verlost en ons uit onze zelfzucht bevrijdt.

Moge Gods gerechtigheid ons tot prachtige, hoopvolle, moedige mensen maken,

in de Naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest.