Controle is goed, maar vertrouwen is beter

Zusters en broeders,

Johannes komt om te getuigen, opdat iedereen door hem zou geloven. Bekende woorden. ‘Geloven’; gaat dat niet om hoe de dingen in elkaar steken? Geloven, immers, dat iets het geval is? Een soort van weten, dus. Maar in de Bijbel is geloven niet zozeer iets van ‘weten’, meer iets van ‘vertrouwen.’ Dat niet wij alles snappen, maar dat God weet hoe het zit.

Weten en vertrouwen is niet zomaar hetzelfde. We kunnen weten, bijvoorbeeld, van afspraken met onze strategische bondgenoten in de Navo. Maar of we die vandaag de dag nog kunnen vertrouwen? Is dat niet wat onzeker geworden?

Is het nodig, dat we getuigenis nodig hebben om te geloven? Weten we het in onze tijd allemaal niet meer zo heel zeker? En hebben we misschien twijfels? En als we dan van het kindje horen, dat met kerst in de wereld kwam? Helpt het dan om die twijfels te overwinnen? Wordt het verhaal geloofwaardiger, of zelfs begrijpelijker met de woorden van Johannes 1: ‘In den beginnen was het Woord, en het Woord was bij God en het Woord was God’? Bekende zinnen, maar direct begrijpelijk?

Maar dan komt Johannes. Hij was door God gezonden, en kwam om te getuigen. Hij kwam uitleg geven, want vanaf het begin was het Woord weliswaar in de wereld, maar de wereld kende het niet. Kennelijk merkt de wereld het niet zomaar op, en kun je er langs heen zien. Omdat het te onbelangrijk lijkt, en onze aandacht makkelijk is afgeleid? Of omdat het riskant is? Want, zoals een spreekwoord zegt, ‘vertrouwen is goed, maar controle is beter’.

Want controle betekent zekerheid. Betekent dat je je niet aan het lot bent overgeleverd, of aan de grillen van een ander, omdat je een vinger aan de pols houdt. Dat hangt samen met kennis en weten-dat, omdat je dan niet zomaar met iets onverwachts kan worden verrast. Dan moet je de situatie in kaart brengen, afspraken maken, misschien verbonden sluiten. Zodat je alles steeds kunt monitoren en checken. Dan houdt je de wereld een beetje stabiel, dan hebt je de boel in de greep, en kun je de gang van zaken desnoods afdwingen met regels en sancties. Dan heb je controle en weet je waar je aan toe bent.

Maar wat als mensen, landen, de politiek zich ineens niet meer aan de regels houden? Of een schreeuwlelijk in alle brutaliteit nieuwe regels aan iedereen oplegt? Wat als sancties niet werken, of in brute machtspolitiek waardeloos blijken? Is controle wel beter? Zou vertrouwen dan uiteindelijk niet veel belangrijker blijken?

Natuurlijk moet er controle zijn, als je iets repareert moet je controleren of dat ook is gelukt. Als er taken moeten worden gedaan, moet je checken of dat naar behoren is gebeurd. Maar zonder vertrouwen, wordt controle een doel op zich zelf. En is dat: ‘beter’?

Ooit was totale controle het schrikbeeld waarom we het gevreesde Oostblok buiten de deur wilden houden. Want daar wisten ‘ze’ alles van je. Maar de uitpuilende archieven van Stasi of KGB zijn klein bier vergeleken met de databanken die onze techbedrijven tot hun beschikking hebben. Al ons doen en laten wordt gevolgd en gemonitord, en we lijken het geen enkel probleem te vinden. Het hoeft niet eens met een geheim informantennetwerk worden bijeen geharkt: we bieden het zelf met muiskliks gratis aan. Gelokt met klatergoud van ‘gratis’ diensten, of geweldige aanbiedingen geven we massaal onze data uit handen, en worden wij afhankelijk van het informatienetwerk. Kennis is niet meer het domein van mensen die inzicht hebben, maar is een verdienmodel geworden van mensen die kunnen bepalen wat we zien, en dus hoe we denken. De bazen van de techbedrijven zijn niet alleen de superrijken van onze tijd; ze zijn de mensen die de lijnen uitzetten en aan de touwtjes trekken. En die hun belangen aan ons verkopen door de inzet van hun informatievoorzieningen. En ze schromen niet om de waarheid zo naar hun hand te zetten, om informatie te manipuleren, om te buigen, te verzinnen, of weg te werken als het ze niet bevalt. Zíj hebben de controle; hoe best zouden we dat moeten vinden?

Johannes kwam om te getuigen. Natuurlijk had hij niet te maken met techbedrijven. Maar wel met kennis die controle wilde hebben. Controle over wat mensen wel of niet mochten denken, wat ze mochten eten, hoe vaak ze moesten bidden, waar ze hun geld aan moesten besteden. Want controle betekent óók inkomsten, macht en dikdoenerij voor hen die de kennis beheersen.

Johannes kwam om te getuigen. Van het licht dat in deze duisternis kwam. Hij stond buiten dat circus van kennis en controle. Hij stond aan de rand van de samenleving, at sprinkhanen en wilde honing en riep in de woestijn. En getuigde om het Woord van God in het licht te zetten. Het Woord van God, dat steeds in de wereld is, maar waar je zo makkelijk langsheen kijkt. Waar je gemakkelijk over heen kijkt, als je er geen oog voor hebt.

Want dat Woord van God ligt in doeken gewikkeld in een kribbe. In het stinkende stro van een armzalige stal. Te onbeduidend om aandacht aan te besteden; nepnieuws, ‘total failure’! Het is van oorsprong af aan in de schepping gelegd, en overal is het aanwezig en toch is het moeilijk te zien. Omdat het als onbelangrijk en onbenullig weg wordt gezet. Een onmondig kind, ergens in een achteraf land geboren, daar hoeven we ons toch niks van aan te trekken? Mannen die dure pakken die het allemaal beter weten, wijzen op waar het ‘echt’ op aan komt: groots en geweldig leven. Macht en controle, winst, goud en aanzien! En ze laten het ons geloven door hun beheersing van de informatiestromen.

Het is nauwelijks te zien. Want die informatiestromen zijn zo alomtegenwoordig dat we er niet langsheen kunnen kijken en ze de normale werkelijkheid lijken te zijn. Maar wel degelijk ervaren we de macht van de controle. En het gebrek aan vertrouwen. Niet alleen blijkt de overheid alles van ons te weten, ook worden we bestookt met gepersonaliseerde reclame’s als we internet op gaan. En wordt ons leven van uur tot uur gevolgd en gemonitord. En in de teugels gehouden. Want met alle kennis en informatiesystemen is bekend hoelang mensen gemiddeld naar de WC gaan. En langer dan gemiddeld mag niet, op de werkvloer, want dat kost geld. Net zoals lunchpauzes, ‘in de baas zijn tijd’. Doe dat gewoon maar op eigen kosten! Bij grote techbedrijven worden op deze manier de kosten laag gehouden, en de werknemers uitgebuit. Vast is het lang niet overal zó ver doorgevoerd. Maar vrijwel overal staan we onder controle, worden we gevolgd en gemonitord en moeten we voortdurend verantwoording afleggen. Zuchten we niet onder het rapporteren en archiveren? Elke minuut moeten we vastleggen en verantwoorden. En daaraan besteden we een flink deel van onze tijd en energie. Is die controle inderdaad beter dan vertrouwen?

Geloven is vertrouwen. Is niet weten-dat, en al helemaal niet controle hebben over. God komt in de wereld, omdat geloof vertrouwen is. Vertrouwen in Hem, maar óók vertrouwen in ons. Hij vertrouwt zichzelf aan ons toe. Kwetsbaar en teer in die doeken in een armzalige stal, kan Hij zichzelf niet redden, maar maakt God zich afhankelijk van mensen. En doet oplichten waar het werkelijk over gaat. Niet macht, controle en beheersing, maar liefde, overgave, zorgzaamheid. Overal en steeds mag dat de drijvende kracht van de wereld zijn. Grote monden in dure pakken proberen dat met klatergoud weg te drukken. Maar dat is het geschenk van God aan de wereld. En als we dat geschenk durven te aanvaarden, dan verliest het klatergoud ineens zijn glans. Dan zijn de wegen van de wereld niet meer zo aantrekkelijk, want waarom zouden we de zakken van de bovenbazen spekken, als we ook met elkaar, beter kunnen hebben.

Niet controle, maar vertrouwen is beter. En dat vinden we eerder in liefde dan in macht. In liefde waarin we geborgen zijn. Waar controle geen einde kent, vinden we in liefde rust. Daar kwam Johannes van getuigen, en hij roept op tot overgave. Dat is riskant, want het kan worden misbruikt en het kan worden geschonden. Maar God durft het aan. Hij biedt Zijn liefde aan, door Zijn Zoon te schenken. Hem kunnen we vertrouwen, oneindig blijft Zijn liefde en boven alle kennis gaat het uit. Maar zijn wij te vertrouwen met de zorg voor Zijn Zoon? Daar helpt alle kennis van de wereld niet, maar is toewijding vereist. Onze toewijding.

Amen